Natalie Portman w Annihilation (2018)
Jako filmowiec zawsze ciągnie mnie ku filmom, które wnikają pod powierzchnię i za pomocą metafory oraz symboliki badają najgłębsze ludzkie doświadczenia. Takim filmem jest „Annihilation”, thriller science fiction Alexa Garlanda z 2018 roku, w którym główną rolę gra Natalie Portman. Na pierwszy rzut oka to przyprawiająca o zawrót głowy opowieść o tajemniczej obcej strefie i ekipie badawczej wysłanej, by ją zbadać. Ale pod oszałamiającymi obrazami i niepokojącą atmosferą kryje się przejmująca medytacja nad traumą, zmianą i ludzką walką o to, by się przystosować i uleczyć rany.
Trauma zdrady
Sercem „Annihilation” jest relacja między Leną (Natalie Portman), biolożką i byłą żołnierką, a jej mężem Kane’em (Oscar Isaac). Gdy Kane wraca z tajnej misji odmieniony i poważnie chory, Lena przyłącza się do kolejnej wyprawy w głąb „Migotania” — obcej strefy, którą zbadał zespół Kane’a — zdesperowana, by znaleźć odpowiedzi.
Lena niesie jednak własną traumę: poczucie winy z powodu romansu, który miała pod nieobecność Kane’a. Ta zdrada kładzie się na wszystkim cieniem, jest raną w ich małżeństwie, która się nie zagoiła. Wędrówka Leny w głąb Migotania staje się konfrontacją nie tylko z obcym nieznanym, lecz także z konsekwencjami jej własnych czynów i z kruchością ludzkich relacji w obliczu zdrady.
Zespół „uszkodzonego towaru”
Lena nie jest sama w swoim cierpieniu. Złożony wyłącznie z kobiet zespół, który zapuszcza się w głąb Migotania, to grupa „uszkodzonego towaru” — każda z nich nosi własne blizny. Anya Thorensen (Gina Rodriguez) zmaga się z autodestrukcyjnymi impulsami i myślami samobójczymi. Doktor Ventress (Jennifer Jason Leigh), psycholożka i przywódczyni zespołu, umiera na raka. Cass Sheppard (Tuva Novotny) nie może otrząsnąć się po stracie córki. Josie Radek (Tessa Thompson) okalecza się, a jej ciało jest mapą dawnych cierpień.
Te kobiety nie są definiowane przez swoje traumy, lecz przez nie ukształtowane. Wnoszą swoje rany w głąb Migotania, każda być może w nadziei na odpowiedzi, na rozgrzeszenie, na szansę, by stawić czoła własnym demonom i zawrzeć z nimi pokój. W ten sposób „Annihilation” uznaje powszechność traumy, to, jak dotyka ona tak wielu istnień, często niewidzialnie.
Migotanie jako wcielona trauma
A czym jest samo Migotanie — ta nieziemska kraina, w której DNA ulega załamaniu, w której prawa natury zostają napisane na nowo? W języku metafory Migotanie to trauma, która przybrała namacalną postać. To zewnętrzna siła, która przenika i zmienia rzeczy na najbardziej podstawowym poziomie. Jak trauma, nie wybiera. Nie osądza. Po prostu jest, a ci, którzy w nią wkraczają, muszą zmierzyć się ze zmianami, jakie niesie.
Weźmy słowa doktor Ventress: „To nie jest podobne do nas. To jest niepodobne do nas. Nie wiem, czego chce ani czy w ogóle czegoś chce, ale będzie rosło, aż ogarnie wszystko. Nasze ciała i nasze umysły zostaną rozbite na najdrobniejsze cząstki, aż nie pozostanie ani jedna… anihilacja”.
Trauma również potrafi przypominać anihilację — roztrzaskanie jaźni, rozdrobnienie tożsamości. Potrafi odmienić sam rdzeń tego, kim jesteśmy. I tak jak bohaterowie filmu, musimy zdecydować, jak zareagujemy na tę zmianę. Czy będziemy z nią walczyć, stawiać jej opór, dać się przez nią złamać? Czy też, jak Lena i Kane na końcu, znajdziemy sposób, by ją w siebie wchłonąć, by zaakceptować osoby, którymi się staliśmy?
Akceptacja i przemiana
W zagadkowym zakończeniu filmu Lena i Kane — oboje nieodwracalnie odmienieni przez spotkanie z Migotaniem — obejmują się. Nie są już tymi samymi ludźmi, którymi byli. Być może nie są już nawet w pełni ludźmi. Ale przetrwali i znaleźli sposób, by pokochać się na nowo.
To potężna metafora tego, co następuje po traumie. Rany nas zmieniają, czasem w sposób, który wydaje się obcy nawet nam samym. Lecz uzdrowienie jest możliwe. Miłość jest możliwa. Możemy nauczyć się akceptować osoby, którymi się staliśmy, odnaleźć sens i więź w następstwie nawet najbardziej druzgocących doświadczeń.
„Annihilation” to film nawiedzający i wymagający, taki, który długo zostaje w nas po napisach końcowych. To świadectwo mocy, z jaką science fiction potrafi rzucić światło na najbardziej intymne ludzkie zmagania, i przypomnienie, że nawet w najmroczniejszych miejscach zawsze istnieje droga naprzód. Jak mówi Lena w ostatnich chwilach filmu: „Nie jestem pewna, czym jestem. Ale wiem, że nie jestem sama”.
Pryzmatyczna natura traumy
Jednym z najbardziej uderzających motywów wizualnych w „Annihilation” jest pryzmat. Przez cały film oglądamy sceny, w których światło ulega załamaniu, rozszczepia się na barwy składowe. Jest to sugestywna metafora tego, jak trauma potrafi nas rozbić, rozdrabniając naszą tożsamość i nasze rozumienie świata.
Pomyślmy o scenie, w której Lena stoi w swojej sali wykładowej i tłumaczy studentom właściwości światła. Gdy unosi pryzmat, światło rozszczepia się na tęczowe widmo. Ta chwila zapowiada własną podróż Leny w głąb Migotania, gdzie zostanie rozłożona na czynniki i odmieniona przez spotkanie z obcym.
Ten sam symbol pojawia się ponownie, gdy zespół znajduje się już wewnątrz Migotania. W jednej ze scen kobiety siedzą wokół stołu, a światło przenikające przez szklanki z wodą rzuca na ich twarze pryzmatyczne tęcze. To chwila ciszy przed burzą, sugestia, że te kobiety, już rozdrobnione przez swoje indywidualne traumy, zostaną dalej przemienione przez to, co napotkają.
Tęczowe barwy zmiany
Tęczowe kolory, którymi przesycone jest Migotanie, to kolejny kluczowy symbol. Bujny, zmutowany krajobraz tętni żywymi barwami — od opalizującej roślinności po migoczące, wielobarwne jelenie. Nawet złowrogi „krzyczący niedźwiedź” naznaczony jest tęczowym połyskiem. Te kolory są piękne, ale też niepokojące — widzialny przejaw tego, jak Migotanie zmienia wszystko, czego dotknie.
W pewnym sensie te tęczowe barwy reprezentują całe spektrum możliwych reakcji na traumę. Niektóre, jak agresywny aligator czy monstrualny niedźwiedź, są wypaczone, wykrzywione przez swoje doświadczenie w coś niebezpiecznego, wręcz złowrogiego. Inne, jak niesamowicie piękne rośliny czy hipnotyzujące kryształowe drzewa, odnajdują w swojej przemianie dziwną, nową harmonię.
Dla Leny i jej zespołu wyzwaniem jest poruszanie się po tym spektrum zmiany — znalezienie sposobu, by wchłonąć swoje doświadczenia, nie zatracając się przy tym całkowicie. W jednej z przełomowych scen Josie dosłownie przyjmuje zmianę, pozwalając się wchłonąć pryzmatycznemu krajobrazowi. To moment zarazem niepokojący i dziwnie spokojny, sugestia, że poddanie się również może być formą akceptacji.
Zobaczyć siebie w nowym świetle
Ostatecznie symbolika pryzmatu i tęczy w „Annihilation” zaprasza nas, byśmy spojrzeli na traumę nie tylko jako na siłę roztrzaskującą, lecz także jako na szansę na przemianę. Tak jak białe światło zawiera w sobie wszystkie barwy, być może nasze tożsamości mieszczą w sobie całe mnóstwo możliwości, które ujawniają się dopiero pod presją doświadczeń odmieniających życie.
Myśl ta jest wcielona w zagadkowym zakończeniu filmu. Gdy sobowtóry Leny i Kane’a obejmują się*, ich oczy migoczą nieziemską opalizacją. Przeszli przez pryzmat Migotania i wyszli po drugiej stronie odmienieni, lecz niekoniecznie złamani. Również ich miłość uległa załamaniu, przemieniła się w coś nowego i dziwnego, ale nie mniej prawdziwego.
W ostatecznym rozrachunku „Annihilation” sugeruje, że trauma — mimo całej swojej niszczycielskiej mocy — może być także katalizatorem wzrostu i zmiany. Zaprasza nas, byśmy spojrzeli na siebie i na swoje doświadczenia przez nowy pryzmat, by dostrzec tęczę w rozszczepionym świetle. To wizja wymagająca, ale i pełna nadziei — przypomnienie, że nawet w głębi naszego pęknięcia zawsze istnieje potencjał, by wyłoniło się coś nowego.
Jak mówi Lena: „To niczego nie niszczy. To tworzy coś nowego”. Być może w obliczu traumy to wszystko, na co możemy liczyć — znaleźć sposób, by z roztrzaskanych kawałków samych siebie stworzyć coś nowego. „Annihilation” daje nam przedsmak tego, jak to mogłoby wyglądać, w całym jego dziwnym, pryzmatycznym pięknie.
Ukryte znaczenie
Odczytanie ukrytego znaczenia „Annihilation” jest kluczowe dla pełnego docenienia głębi i złożoności filmu. Ukryte znaczenie filmu to leżące u jego podstaw przesłanie lub temat, który twórca chce przekazać poprzez fabułę, bohaterów i symbolikę, nie wyrażając go wprost w dialogach czy narracji. W przypadku „Annihilation” ukryte znaczenie zdaje się brzmieć:
Przemieniająca moc traumy i wybór, przed jakim staje jednostka — dać się jej pochłonąć albo przyjąć niesioną przez nią zmianę, co prowadzi do nowego zrozumienia samego siebie i świata.
Przesłanie to nigdy nie zostaje wyrażone w filmie wprost, lecz jest wzmacniane przez metaforyczny krajobraz Migotania, emocjonalne wędrówki bohaterów oraz symboliczne elementy wplecione w całą narrację.
„To, co cię nie zabije, cię zmienia”
to przejmujące i trafne ujęcie centralnego tematu filmu. Ta krótsza wersja ukrytego znaczenia bezpośrednio łączy się z ideą przemiany i głębokiego wpływu traumatycznych doświadczeń. Słowo „zmienia” sugeruje istotną przemianę w czyimś jestestwie, uwydatniając przeobrażającą moc przeciwności losu i odporność ludzkiego ducha.
To zwięzłe stwierdzenie ujmuje istotę przesłania filmu w sposób skłaniający do refleksji i zapadający w pamięć. Służy za sugestywne przypomnienie, że najtrudniejsze doświadczenia w życiu, choć nie są śmiertelne, mają moc, by gruntownie przekształcić nasze rozumienie samych siebie i otaczającego nas świata.
Jako zasada przewodnia dla reżysera w procesie realizacji filmu to krótkie zdanie ujmuje rdzeń idei, który powinien kształtować każdą decyzję twórczą. Łatwo je przywołać i zastosować na planie, dzięki czemu film pozostaje wierny swojemu centralnemu tematowi i emocjonalnemu wydźwiękowi. Mając na uwadze to porzekadło, reżyser może stworzyć nawiedzające, introspektywne dzieło filmowe, które zachęca widzów do refleksji nad przemieniającą mocą traumy i siłą ludzkiego ducha w obliczu przeciwności losu.
W świecie, w którym trauma dotyka tak wielu istnień, to przesłanie warte zachowania.
__________________________________________
*Ściśle rzecz biorąc, Kane jest obcym sobowtórem, Lena natomiast jest sobą, ale została skażona przez obcego, więc nie jest już w pełni człowiekiem.