Milly Shapiro jako Charlie w filmie „Dziedzictwo” (Hereditary, 2018)
Dziedzictwo, wyjaśnione: żałoba rodziny to przebranie. Pod spodem sekta od dziesięcioleci sprowadza demona, króla Paimona, do ludzkiego ciała. Babka przygotowała wnuczkę jako pierwsze naczynie dla Paimona, śmierć dziewczynki była rytuałem, który go uwolnił, a zakończenie koronuje jej brata na stałego, męskiego gospodarza demona.
Chcę rozebrać ten film na części tak, jak zrobiłbym to ze swoimi studentami, bo Dziedzictwo na to zasługuje. Gra fair. Niemal każda odpowiedź pada na ekranie już podczas pierwszego seansu. Po prostu jeszcze nie wiesz, na co patrzysz.
O czym naprawdę jest Dziedzictwo (Hereditary)?
Dziedzictwo (Hereditary, 2018, A24) Ariego Astera opowiada o długim planie sekty czcicieli demona, która chce dać królowi Paimonowi męskie ciało, oraz o rodzinie, która nigdy nie zdaje sobie sprawy, że od dwóch pokoleń jest projektem tej sekty. Na powierzchni to historia o żałobie. Pod spodem każda śmierć jest kolejnym krokiem rytuału.
Dlatego nazywam Dziedzictwo współczesnym Dzieckiem Rosemary (Rosemary’s Baby). Oba filmy opowiadają tę samą historię: sekta sprowadza demona na nasz świat, ukryta za czymś rozbrajająco zwyczajnym. U Polańskiego przebraniem jest para ekscentrycznych, pozornie niegroźnych starszych sąsiadów, którzy okazują się organizatorami narodzin Antychrysta. W Dziedzictwie przebranie jest podwójne. Najpierw mamy depresję i żałobę matki, tak boleśnie prawdziwe, że czytamy przez nie wszystko. Potem znów pojawia się krąg miłych, życzliwych staruszków. Aster łowi nas na te uśmiechnięte starsze panie, a zwrot polega na tym, że to właśnie one wpuszczają demona do środka.
Rozpoczęcie od pogrążonej w żałobie matki to pierwszy chwyt dezorientacji. Rodzinna tragedia jest historią-przykrywką nałożoną na okultystyczny spisek. Przez większość seansu zadajemy sobie pytanie „czy ona traci rozum?”, które jest dokładnie złym pytaniem, a film o tym wie.
Co dzieje się w Dziedzictwie? Fabuła wyjaśniona prosto
Film zaczyna się od śmierci skrytej babki rodziny. Jej córka, Annie, artystka tworząca miniatury, czuje więcej ulgi i poczucia winy niż smutku. Dziwna, wycofana trzynastoletnia wnuczka wydaje się jedyną osobą, która naprawdę żałuje. Seria „wypadków” rozmontowuje rodzinę osoba po osobie, aż nastoletni syn zostaje opętany i ukoronowany przez sektę babki.
Oto ten ciąg, po kolei:
1. Pogrzeb i grupa wsparcia. Wśród żałobników są obcy, którzy uśmiechają się odrobinę zbyt serdecznie. Na grupie wsparcia matka zwierza się ze swojej historii: ojciec, który zagłodził się w psychotycznej depresji, i brat, który się powiesił, zostawiając list oskarżający ich matkę o to, że próbowała „włożyć w niego ludzi”. Poznaje tam ciepłą starszą kobietę, która się z nią zaprzyjaźnia.
2. Impreza. Matka zmusza syna, żeby zabrał na imprezę młodszą siostrę. Dziewczynka, uczulona na orzechy, zjada ciasto z orzechami i wpada w szok anafilaktyczny. W pędzie do szpitala syn omija martwego jelenia na drodze, a jego siostra, wychylona przez okno po powietrze, zostaje ścięta przez słup telefoniczny. W szoku jedzie do domu, kładzie się do łóżka i zostawia jej ciało, by matka znalazła je rano.
3. Seans spirytystyczny. Życzliwa znajoma uczy matkę, jak nawiązać kontakt ze zmarłą córką. To „działa” i od tej chwili w domu jest coś jeszcze.
4. Odkrycie. Matka znajduje albumy ze zdjęciami, na których babka stoi obok życzliwej znajomej, oraz książkę o Paimonie. Telefon informuje ją, że grób babki został zbezczeszczony, a później na strychu odnajduje się ciało bez głowy.
5. Załamanie. Matka próbuje spalić szkicownik córki, wierząc, że poświęcając siebie, przerwie klątwę. Zamiast tego w płomieniach staje jej mąż.
6. Koronacja. Opętana matka ściga syna po domu. Chłopak skacze z okna strychu, coś unosi się w jego ciele i idzie do domku na drzewie, gdzie nadzy członkowie sekty klęczą przed nim.
Czy śmierć Charlie była zaplanowana? Co stało się z Charlie w Dziedzictwie?
Tak. Śmierć córki była zaplanowana, nie przypadkowa. Słup telefoniczny, który ją zabija, nosi sygnet Paimona, a cała sekwencja jest sposobem sekty na uwolnienie demona z ciała, którego nigdy nie zamierzał zatrzymać.
Kluczem do filmu jest to, że dziewczynka, którą poznajemy, nigdy nie była do końca dziewczynką. Aster opisywał film jako historię długiego rytuału widzianą oczami ludzi, którzy zostali do niego użyci,[1] a według mojej interpretacji babka od początku przygotowywała w niej miejsce dla Paimona, więc w realnym sensie dziecko, które myślimy, że znamy, nigdy nie istniało. Dlatego od pierwszego kadru wydaje się takie nie na miejscu: rysunki, ptak, któremu odcina głowę nożyczkami, to, że nie należy do własnej rodziny. To projekt babki, jedyne dziecko, do którego matka pozwoliła się zbliżyć własnej matce.
Ale Paimon, według mitologii filmu, potrzebuje męskiego gospodarza, by osiągnąć pełnię mocy. Ciało dziewczynki to tymczasowe naczynie. Dziewczynka musi więc umrzeć, i to w konkretny sposób. Spójrz na ciąg „zbiegów okoliczności”: ciasto z orzechami na imprezie, na której dziwnym trafem żaden dorosły nie sprawdza składu, martwy jeleń na drodze, słup ze znakiem sygnetu stojący dokładnie tam, gdzie auto skręca. I spójrz, co łączy każdą śmierć w filmie: odcięta głowa. Gołąb, dziewczynka, ciało babki na strychu i wreszcie matka. Dekapitacja jest podpisem Paimona w tym filmie.
Ludzie pytają też, czy ona „wraca”. W pewnym sensie tak. Cmoknięcie językiem, jej prywatny tik, wraca pod koniec z ust jej brata, a sekta wita nowego gospodarza jej imieniem. Wraca nie dziewczynka, lecz to, co nosiło jej twarz.
Kim jest król Paimon w Dziedzictwie i czego chciała sekta?
Paimon to król piekieł zaczerpnięty z prawdziwej literatury okultystycznej: pojawia się w Ars Goetia, części siedemnastowiecznego grymuaru znanego jako Mniejszy Klucz Salomona (Lesser Key of Solomon), jako jeden z duchów, które mag mógł przywołać.[2] Film przyjmuje go jako „jednego z ośmiu królów piekieł” i tworzy wokół niego własne reguły, przede wszystkim taką, że musi zająć męskiego ludzkiego gospodarza, a ten, kto mu go ofiaruje, zostanie nagrodzony wiedzą i bogactwem.
Cel sekty jest więc prosty i cierpliwy: dać Paimonowi męskie ciało z linii krwi babki. Pierwszą próbą był brat matki, a jego list pożegnalny („próbowała włożyć w niego ludzi”) nie jest szaleństwem. To wyznanie tego, co z nim robiono. Ta próba się nie powiodła. Ojciec nigdy nie był kandydatem, bo wżenił się w rodzinę i nie jest z jej krwi. Dziewczynka była zastępczym naczyniem. Syn jest nagrodą.
Matka nie należy do sekty. Jest jej ofiarą i nieświadomym narzędziem: jej żałoba, gniew i poczucie winy to paliwo, którego sekta używa, by pchnąć ją dokładnie do działań, których potrzebuje.
Kim jest Joan w Dziedzictwie?
Joan to agentka sekty w terenie: życzliwa starsza kobieta z grupy wsparcia, bliska przyjaciółka babki i członkini sekty, udająca towarzyszkę w żałobie. Jej przyjaźń jest pułapką.
Zagrana z ogromnym ciepłem, jest dokładnie typem z Dziecka Rosemary: przyjazną, gadatliwą starszą panią niosącą pocieszenie, a dezorientacja działa na nas tak samo jak na matkę. To ona uczy seansu, czyli otwiera drzwi, których sekta potrzebowała. To ona intonuje dziwną inkantację do syna przez szkolny dziedziniec. A album ze zdjęciami, który matka odkrywa później, z tą kobietą obok babki, to moment, w którym cały film się odwraca.
Co znaczy „Zazas, Zazas, Nasatanada Zazas”? Satony i Liftoach Pandemonium
„Zazas, Zazas, Nasatanada Zazas” to prawdziwa formuła okultystyczna. Aleister Crowley użył jej w obrzędzie z 1909 roku do przywołania demona Choronzona oraz w rycie samoinicjacji, a tradycja okultystyczna czyta ją jako wezwanie otwierające bramy piekieł.[4] W Dziedzictwie działa jak przywołanie: sekta sięga przez ściany domu w stronę syna.
Pozostałe słowa, których ludzie szukają, są ledwie widoczne na ścianach i zauważa się je dopiero przy drugim seansie. „Satony” i „Liftoach Pandemonium” należą do tego samego zaklęciowego słownictwa. „Liftoach” jest powszechnie odczytywane jako hebrajskie „otworzyć”, więc fraza brzmi „otwórz Pandemonium”, gdzie Pandemonium to nazwa stolicy piekła u Miltona w Raju utraconym (Paradise Lost). „Satony” traktowałbym ostrożniej. W filmie pełni funkcję słowa inwokacji obok „Zazas” i nie ufałbym nikomu, kto poda ci pewną słownikową definicję.
Ważniejsza od etymologii jest funkcja. Te słowa to pismo sekty w domu, w którym rodzina nigdy go nie widzi, czyli cały film w miniaturze. A „desecrated”, drugie słowo, które ludzie sprawdzają, to po prostu to, co cmentarz mówi matce przez telefon: grób jej matki został naruszony.
Zakończenie Dziedzictwa wyjaśnione: domek na drzewie i koronacja Paimona
Zakończenie to koronacja. Ciało syna, teraz w pełni zajęte przez Paimona, wspina się do domku na drzewie, gdzie sekta zbudowała ołtarz wokół odciętej, ukoronowanej głowy dziewczynki, z klęczącymi przed nią bezgłowymi ciałami babki i matki. Życzliwa znajoma z grupy wsparcia koronuje go, zwracając się do niego „Charlie” i nazywając go królem Paimonem.
Dlaczego syn w końcu się łamie? Paimon potrzebuje, by wola gospodarza ustąpiła. Scena w szkole, w której niewidzialna siła wali twarzą chłopca o ławkę, to demon próbujący klamki. Ostatnia noc, z matką pełzającą po suficie i odcinającą sobie głowę drutem, to drzwi wyważone kopniakiem. Kiedy syn skacze z okna strychu, trauma go opróżnia i do jego ciała wpływa małe światełko. Wstaje, cmoka językiem i idzie do domku na drzewie.
Sekta nazywa go imieniem jego zmarłej siostry, bo to jedyna tożsamość, którą Paimon nosił wśród nich. Demon spędził trzynaście lat w ciele dziewczynki, a imię przeszło wraz z lokatorem. Zwrot sekty, witającej króla Paimona jako jednego z ośmiu królów piekieł i ofiarowującej mu koronę, odbija finałową scenę Dziecka Rosemary niemal takt w takt: uśmiechnięci starzy wierni gromadzą się wokół nowo narodzonego władcy i ogłaszają jego panowanie. „Hail, Paimon.”
Żadnych ocalałych, żadnych wątpliwości: to szczęśliwe zakończenie sekty.
Ukryte znaczenie Dziedzictwa
Skoro zagadka jest rozwiązana, chcę być szczery co do tego, jakim filmem to jest, bo wiele tekstów o nim się myli. Często opisuje się go jako głęboki film „o żałobie” albo „o odziedziczonej traumie”, jakby demon był metaforą. Nie sądzę. Dziedzictwo nie działa jak większość „głębokich” filmów. Opowiada samo siebie fabułą. Przybycie Paimona na świat jest dosłownie rozwiązaniem zagadki, a nie duchowym objawieniem, do którego dochodzi się uczuciem. Film jest łamigłówką, a przyjemność i groza leżą w jej rozwiązywaniu.
To nie jest wada. To metoda Astera i dokładnie dlatego wyjaśnienie jest właściwym sposobem spotkania z tym filmem: on chce być odszyfrowany. Jego znaczenie jest jego mechanizmem. Żałoba jest prawdziwa, a Toni Collette gra ją z dziką prawdą, ale żałoba jest przebraniem, nie tematem. Tematem jest plan, a jego rodowód to Dziecko Rosemary. Moje odczytanie tego, o czym ten film naprawdę jest, sprowadza się więc do tego:
Zło w Dziedzictwie nie włamuje się do rodziny z zewnątrz. Cierpliwie zapraszają je najmilsi ludzie w pokoju, a żałoba samej rodziny jest kostiumem, który nosi, przechodząc przez drzwi.
Film nigdy nie mówi tego wprost. Niosą to inscenizacja, to, komu kamera każe nam ufać, i powolne odsłonięcie, że najmilsze twarze były pułapką. A gdybym miał wnieść na plan jedno zdanie, latarnię, która trzyma każdą scenę w ryzach, brzmiałoby krócej:
Diabeł nie przychodzi w burzy. Przychodzi z twarzą pogrążonej w żałobie rodziny i kręgu nieszkodliwych staruszek.
Jak Aster każe ci patrzeć w złą stronę (warsztat dezorientacji)
Jako filmowiec zauważam, że dezorientacja mieszka w formie tak samo jak w scenariuszu: kieruje twoją uwagę na najsympatyczniejsze twarze w kadrze, tak że nigdy nie przychodzi ci do głowy ich podejrzewać.
Zacznij od ujęcia otwierającego. Kamera sunie po pracowni matki i wjeżdża w jeden z jej modeli domów: pokój syna. Bez cięcia miniatura staje się prawdziwym pokojem, a ojciec wchodzi, by go obudzić. Zanim padnie jedna kwestia dialogu, Aster powiedział nam, o czym jest film. Ci ludzie są figurkami w makiecie, ustawianymi przez niewidzialną rękę. Nigdy nie byli wolni. Sekta trzymała ich od początku, a sztuka matki, odtwarzanie własnego życia w maleńkich pokojach, jest smutnym echem kobiety, która myśli, że to ona wszystko układa.
Potem zobacz, jak kamera kadruje dom. Aster lubi statyczne, symetryczne kompozycje i długie ujęcia, często zaglądające do pokoi jakby z zewnątrz, niczym do domku dla lalek z usuniętą ścianą. Bezruch każe ci skanować kadr, a on nagradza to skanowanie postaciami stojącymi w ciemnych kątach, uśmiechniętymi, których możesz świadomie nie zarejestrować. Sekta jest dosłownie w tle życia rodziny, a kompozycja ją tam umieszcza.
Dźwięk robi to samo. Cmoknięcie językiem dziewczynki jest zasiane jako cecha charakteru i spłacone jako fabuła: później oznacza obecność Paimona, w ciemności domu nocą, a na końcu z ust syna.
Największą sztuczką jest jednak obsadzenie zwyczajności. Polański ukrył satanistów w wścibskiej starszej parze, Aster ukrywa ich w grupie wsparcia i tłumie kiwających głowami gości pogrzebowych. Każdy wybór aktorski i kadrowy uczy nas ufać staruszkom i bać się matki, a ostatni szok polega na uświadomieniu sobie, że przez cały czas patrzyliśmy na niewłaściwą osobę.
Dostrzeganie tego drugiego filmu biegnącego pod pierwszym, tego, który kamera i inscenizacja cicho ci opowiadają, to umiejętność i można się jej nauczyć.
Jeśli chcesz nauczyć się widzieć ten drugi film, wybory reżysera, które widz czuje, ale nigdy nie zauważa, to dokładnie tego uczę w Understanding Films: Decode the Invisible Meaning.
Szybkie odpowiedzi
Czy tata umiera w Dziedzictwie i dlaczego?
Tak. Matka wierzy, że zniszczenie szkicownika córki poświęci ją samą i przerwie klątwę, ale gdy wrzuca go w ogień, płonie jej mąż. W moim odczytaniu nigdy nie był z linii krwi i nie przydawał się sekcie, więc film po prostu go usuwa.
Na jaką chorobę choruje dziewczynka w Dziedzictwie?
W historii córka ma ciężką alergię na orzechy, co wywołuje fatalną jazdę samochodem. Jej charakterystyczny wygląd pochodzi od samej aktorki, Milly Shapiro, a nie z fabuły.
Czy Dziedzictwo jest oparte na prawdziwej historii?
Nie. Sekta i opętanie są fikcją, choć sam Paimon pochodzi z prawdziwej literatury okultystycznej. Aster mówił, że czerpał z bolesnych uczuć i serii ciosów, które dotknęły bliskich mu ludzi,[3] co może wyjaśniać, dlaczego dramat wydaje się tak prawdziwy.
Kto gra w Dziedzictwie?
Toni Collette gra matkę, Alex Wolff syna, Milly Shapiro córkę, Gabriel Byrne ojca, a Ann Dowd życzliwą znajomą z grupy wsparcia.