Margaret Qualley jako Sue w filmie „Substancja” w reż. Coralie Fargeat
Mam przyjemność uczyć w łódzkiej Szkole Filmowej i często powtarzam swoim studentom, że każdy element wizualny powinien służyć nadrzędnemu sensowi opowieści. Oglądając „Substancję” (2024) w reżyserii Coralie Fargeat, zauważyłem mnóstwo nawiązań do filmowej klasyki, które świadczą o świetnej znajomości historii kina. Te nawiązania rodzą jednak intrygujące pytanie o relację między hołdem a funkcją narracyjną.
Symfonia wizualnych nawiązań
Film Fargeat wyraźnie czerpie inspirację z „Lśnienia” Stanleya Kubricka (1980). Sceny w biurowym korytarzu wykorzystują charakterystyczną dla Kubricka symetryczną kompozycję kadru — kamera ustawiona pośrodku długich korytarzy buduje poczucie zagrożenia, zupełnie jak w hotelu Overlook. Wzór dywanu w tych korytarzach nawiązuje nawet do słynnego heksagonalnego deseniu z „Lśnienia”, choć pełni inną funkcję narracyjną. Najbardziej uderzająca jest scena w łazience, w której bohaterka przypadkiem podsłuchuje wiadomość o grożącym jej zwolnieniu — reżyserka sięga tu po Kubrickowskie, kliniczne podejście do wnętrz: ostre światło, sztywną geometrię, sterylnie białe powierzchnie i wyrazistą czerwień, przywodzące na myśl łazienkowe sceny z „Lśnienia”. Tak jak Kubrick używał czerwieni jako zapowiedzi grozy w łazienkowych sekwencjach swojego filmu, tak Fargeat posługuje się tą samą paletą barw, by zwiastować zawodowy upadek swojej bohaterki.
Ustawienie i ruch kamery w tej scenie szczególnie przywodzą na myśl rozmowę Jacka Torrance’a z jego poprzednikiem, byłym dozorcą Gradym, w czerwonej łazience Overlooku. W obu scenach bohaterowie poznają niepokojącą prawdę o swoim zawodowym losie, choć w „Substancji” prawda wychodzi na jaw przez przypadkiem podsłuchaną rozmowę, a nie w zetknięciu z siłami nadprzyrodzonymi.
Film przenika również wpływ Davida Lyncha. Sceny rozmów telefonicznych, zwłaszcza ekstremalne zbliżenia na usta mówiącej kobiety, bezpośrednio odsyłają do ujęć z „Zagubionej autostrady” (1997). W tych kadrach widać typowy dla Lyncha sposób filmowania twarzy i kobiecej zmysłowości. Przypominają sceny z postacią Patricii Arquette.
Sekwencja fizycznej przemiany bohaterki czerpie wyraźną inspirację z „Człowieka słonia” Lyncha (1980). Gdy postać przechodzi metamorfozę, sposób, w jaki pokazano jej zmienione ciało, przypomina to, jak Lynch pokazywał deformacje Johna Merricka. Ta paralela staje się jeszcze wyraźniejsza w scenie w galerii, w której bohaterka ma na twarzy osłonę łudząco podobną do ochronnego kaptura, jakim Merrick zasłaniał się przed wzrokiem gapiów. To zapożyczenie z wizualnego słownika Lyncha, choć precyzyjne pod względem warsztatowym, służy raczej efektowi estetycznemu niż tematowi filmu.
Pytanie o sens
Te nawiązania pokazują rozległą wiedzę Fargeat na temat historii kina. Wykonanie jest precyzyjne i świadczy o kunszcie w odtwarzaniu ikonicznych kompozycji wizualnych. Im dłużej jednak przyglądam się tym cytatom, tym bardziej zastanawiam się, co właściwie wnoszą do filmu.
Zrozumieć ukryte znaczenie
Głównym tematem „Substancji” jest społeczna obsesja na punkcie młodości i urody, zwłaszcza w środowisku zawodowym. Film pokazuje, jak starzejące się kobiety są systematycznie zastępowane przez młodsze następczynie, bez względu na ich kompetencje czy doświadczenie. Temat ten ujawnia się poprzez fizyczną przemianę bohaterki i jej walkę z systemem, który przedkłada formę nad treść.
„Młodość jest walutą, doświadczenie — zbędnym balastem.”
Siła przemyślanego nawiązania
Żeby zilustrować, jak filmowe nawiązania mogą wzmacniać tematykę, przyjrzyjmy się „Jokerowi” Todda Phillipsa (2019). W kluczowej scenie, przy dźwiękach „Rock and Roll Part 2″ Gary’ego Glittera, Arthur Fleck tańczy na słynnych już schodach w Bronksie, jakby wreszcie się wyzwolił. Co ważne, schodzi po nich, a nie wspina się. To znak, że godzi się na własny upadek. Te same schody, po których wcześniej wlókł się z mozołem, teraz pokonuje lekko i radośnie. Widać, jak naturalne, a nawet wyzwalające stało się dla niego czynienie zła.
Ten wybór niesie wiele warstw znaczeniowych. Szczególnie godne uwagi jest to, że piosenka została wpisana wprost do scenariusza — co jest wyborem nietypowym, bo dobór muzyki zazwyczaj pozostawia się uznaniu reżysera na etapie produkcji. Piosenka nie była więc decyzją z postprodukcji, tylko od początku zaplanowanym elementem symbolicznym. Utwór nie tylko osadza akcję w realiach epoki. Podtekstu dodaje mu też przeszłość wykonawcy: Glitter ma na koncie nie tylko przeboje, ale i wyrok. W 2015 roku skazano go na 16 lat więzienia za wykorzystywanie nieletnich. Rodzi to niewygodną dwuznaczność, która dobrze współgra z filmową opowieścią o moralnej przemianie.
Piosenka wzmacnia też motyw zła, które rodzi zło: Arthur Fleck odnajduje wolność dopiero wtedy, gdy poddaje się ciemności. Jestem pewien, że ta symboliczna warstwa umknie większości widzów — być może zaledwie 1% publiczności wie o kryminalnej przeszłości Glittera, zwłaszcza że to wykonawca z zupełnie innej epoki. A mimo to nawiązanie wciąż spełnia swoją rolę. Dla nielicznych widzów świadomych kontekstu buduje dodatkową warstwę znaczenia. Dla wszystkich pozostałych kontrast między pogodnym tonem piosenki a mrocznym wydźwiękiem sceny i tak wywołuje zamierzone, ambiwalentne odczucie wobec przemiany Arthura. Właśnie tak powinno działać nawiązanie — na wielu poziomach, a jednocześnie w służbie głównego tematu opowieści, niezależnie od tego, czy widz zna jego głębszy kontekst.
Jakiego nawiązania zabrakło?
Przeprowadźmy mały eksperyment. Gdybyśmy mieli przeszukać historię kina w poszukiwaniu sceny, która mogłaby posłużyć w „Substancji” za znaczące nawiązanie, czego byśmy szukali? Celem byłoby znalezienie wizualnego cytatu, który nie tylko świadczy o znajomości historii kina, ale faktycznie wzmacnia centralny temat filmu: ageizm i zawodową zbędność. Zamiast nawiązań będących jedynie dekoracją, polujemy na takie, które mogłyby pogłębić sens opowieści.
Takie nawiązanie można znaleźć w „Osiem i pół” Federica Felliniego (1963). Guido, reżyser filmowy, wyobraża sobie harem, w którym mieszkają wszystkie kobiety jego życia. Panuje w nim bezlitosna zasada: która się zestarzeje, musi przenieść się na górę. Tym razem kolej na dawną tancerkę rewiową. Ona jednak nie chce odejść. Prosi, żeby pozwolono jej zostać, i na dowód, że wciąż daje radę, zaczyna tańczyć. Nic z tego nie wychodzi. Taniec jest niezgrabny i wymuszony, a zamiast kogokolwiek przekonać, dowodzi tylko tego, czemu ona tak rozpaczliwie zaprzecza. Fellini nie oszczędza swojej bohaterki i właśnie dlatego ta scena tak boli: ciało już jej nie słucha. W końcu kobieta wspina się po schodach. Niby idzie w górę, ale doskonale wiemy, że to zesłanie w niebyt, tam, gdzie przestaje się dla świata istnieć. W tej krótkiej scenie mieści się cała prawda o tym, jak łatwo świat pozbywa się kobiet, które przestały mu się podobać.
Ta scena mówi dokładnie o tym samym, co „Substancja”: o rozpaczliwej walce z własnym ciałem i o próbie udowodnienia, że wciąż jest się sobą, choć wyrok już zapadł. Gdyby Fargeat sięgnęła po takie nawiązanie, wzmocniłaby główną myśl swojego filmu, czyli to, że starzejącą się kobietę łatwo odstawić na boczny tor i zastąpić młodszą. Przy okazji pokazałaby, jak niewiele zmieniło się przez sześćdziesiąt lat.
Oczywiście ta scena z „Osiem i pół” to tylko jeden przykład z bogatej historii kina. Jestem pewien, że istnieje wiele innych scen z różnych filmów, które mogłyby w ciekawy sposób wzmocnić albo pogłębić podejmowaną przez „Substancję” refleksję nad ageizmem. Jakie sceny przychodzą wam do głowy? Które filmowe nawiązania, waszym zdaniem, w sensowny sposób łączyłyby się z tematem zawodowej zbędności i społecznej obsesji na punkcie młodości?
Funkcja symboliki
Jak powtarzam swoim studentom, symbole i nawiązania nie powinny być jedynie ozdobą filmu. O ile Fargeat wykazuje się godną podziwu wiedzą o historii kina, o tyle cytaty z Kubricka i Lyncha pozostają raczej ozdobnymi hołdami. Warsztatowo robią wrażenie, ale tematu filmu nie wzmacniają.
Ta analiza nie ma na celu umniejszania osiągnięcia Fargeat — w końcu udział w konkursie głównym w Cannes, uwieńczony nagrodą za scenariusz, to wybitne dokonanie, które świadczy o jej talencie jako filmowczyni. Celem tego artykułu jest przyjrzenie się temu, jak wizualne nawiązania mogą albo wzmacniać, albo odwracać uwagę od głównego przesłania filmu. Jako twórcy filmowi mamy przede wszystkim zobowiązanie wobec sensu naszej opowieści, a każdy wybór techniczny i artystyczny powinien temu sensowi służyć.
Źródła
Filmy przywołane w analizie:
• „Substancja” (2024) — reżyseria Coralie Fargeat, w obsadzie Demi Moore, Margaret Qualley i inni
• „Lśnienie” (1980) — reżyseria Stanley Kubrick
• „Zagubiona autostrada” (1997) — reżyseria David Lynch
• „Człowiek słoń” (1980) — reżyseria David Lynch
• „Joker” (2019) — reżyseria Todd Phillips
• „Osiem i pół” (1963) — reżyseria Federico Fellini
Dodatkowe źródła:
• O sprawie Gary’ego Glittera — artykuł BBC News